موزه ملی ایران

موزه ملی ایران در اسفندماه سال ۱۲۹۵ خورشیدی پایه‌گذاری شد و به عنوان بزرگ‌ترین، مهم‌ترین و قدیمی‌ترین موزه کشور، سرانجام در سال ۱۳۱۶ خورشیدی در نخستین بنای موزه‌ای ایران گشایش یافت. بنای اصلی موسوم به «موزه ایران باستان» توسط آندره گدار، معمار فرانسوی، با الهام از معماری ایرانی، طراحی شد بنای دوم، «موزه باستان‌شناسی و هنر اسلامی ایران»، با الهام از پلان کاخ ساسانی بیشاپور به صورت چلیپایی هشت‌ضلعی در سه طبقه ساخته شد. طراحی آن احتمالاً توسط آندره گدار و ماکسیم سیرو با الهام از کاخ ساسانی بیشاپور انجام و طی دهه ۱۳۲۰ و دهه ۱۳۳۰ توسط یوگینا آفتاندیلیان اجرا شد. این موزه در آبان ۱۳۷۵ با انتقال آثار دوران اسلامی از موزه ایران باستان، در دو طبقه به‌طور رسمی گشایش یافت. موزه در سال ۱۳۸۵ به منظور بازنگری در تأسیسات، فضاها و چیدمان تعطیل و پس از بازسازی در سال ۱۳۹۴ بازگشایی شد. مجموع زیربنای موزه ملی ایران حدود ۲۰۰۰۰ متر مربع و فضای بازدید آن ۸۰۰۰ متر مربع است. سایر فضاهای مجموعه شامل نگهبانی و فروشگاه، ساختمان شماره دو (بخش‌های پارینه‌سنگی، سفال، استخوان، حفاظت و مرمت)، ساختمان یگان حفاظت، اتاق تأسیسات و خدمات، انبار و مجموعه بناهای حیاط شمالی می‌شود.

مأموریت اصلی موزه ملی ایران، گردآوری، حفاظت تخصصی، پژوهش علمی و نمایش عمومی مهم‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی حاصل از کاوش‌های علمی در سراسر ایران، از دوران پارینه‌سنگی تا دوره قاجار است. این مجموعه در قالب دو موزه اصلی یعنی «موزه ایران باستان» و «موزه باستان‌شناسی و هنر دوران اسلامی» به ایفای نقش می‌پردازد. موزه دارای هشت بخش پژوهشی تخصصی، کتابخانه، مرکز اسناد، کارگاه حفاظت و آزمایشگاه مرمت است. بیش از سه میلیون شیء و ماده فرهنگی در مخازن موزه نگهداری می‌شوند از این میان ۳۲۰۰ اثر برگزیده در سالن‌های دو موزه در معرض دید عموم قرار گرفته است. بیشترین آثار موزه حاصل کاوش‌های باستان‌شناسی هستند و آثار به نمایش درآمده، تاریخ سرزمین ایران را از بیش از یک میلیون سال پیش تا دوره قاجار روایت می‌کنند. طبقه همکف بنای موزه دوران اسلامی به سالن اجتماعات و سالن نمایشگاه‌های موقت اختصاص دارد.

موزه ایران باستان به دو بخش مجزا تقسیم می‌شود: بخش «پیش از تاریخ ایران» شامل آثاری از دوران پارینه‌سنگی قدیم (حدود یک میلیون سال پیش) از جمله ابزارهای سنگی و استخوانی، بقایای جانوران، دندان انسان نئاندرتال، کهنترین زیورآلات عصر پارینه‌سنگی، کهنترین فلوت استخوانی ایران از دوره نوسنگی، پیکرک‌های گلی و ماکت خانه دوره روستانشینی، تا اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد (پیش از ابداع خط)؛ و بخش «دوران تاریخی» شامل آثاری از اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد (آغاز نگارش و تشکیل نخستین حکومت‌ها) تا پایان دوره ساسانی، با آثاری باشکوه از تمدن‌های عیلامی، هخامنشی، اشکانی و ساسانی همچون جام حسنلو، پیکره داریوش، پیکره مرد اشکانی و مومیایی طبیعی مرد نمکی.

موزه باستان‌شناسی و هنر اسلامی ایران نیز شامل شش تالار در دو طبقه است: طبقه دوم شامل تالار صدر اسلام با آثاری از قرون اولیه اسلامی مانند سفال‌های لعاب‌دار و گچبری، تالار سلجوقی با کاشی‌های ستاره‌ای و ظروف برنجی، و تالار ایلخانی با نقاشی‌های دیواری و نسخ خطی؛ طبقه اول شامل تالار قرآن با مجموعه‌ای نفیس از قرآن‌های خطی سده‌های مختلف، تالار تیموری با مینیاتورها و فرش‌های نفیس، و تالارهای صفوی، افشار، زند و قاجار با هنرهای کاربردی مانند قلمکاری، خاتم‌کاری و نقاشی‌های دوره قاجار. عمده اشیاء موجود در این موزه، برگزیده‌ای از آثار حاصل از کاوش‌های علمی یا مجموعه‌های معتبری چون آستان شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی است.

موزه ملی ایران در سطح ملی نماد هویت تاریخی و فرهنگی کشور و آینه تمام‌نمای تمدن کهن این سرزمین به شمار می‌رود. در سطح منطقه‌ای، به دلیل داشتن کامل‌ترین گاه‌نگاری فرهنگی از پارینه‌سنگی تا دوران اسلامی و دارا بودن بیش از سه میلیون ماده فرهنگی، به عنوان یکی از مراجع اصلی پژوهش‌های باستان‌شناسی خاورمیانه شناخته می‌شود. از حیث تخصصی، وجود هشت بخش پژوهشی، کتابخانه، مرکز اسناد و کارگاه‌های حفاظت و مرمت، این موزه را به یک نهاد علمی فعال تبدیل کرده است. موزه ملی ایران همچنین یکی از مقاصد اصلی گردشگری فرهنگی است و سالانه هزاران بازدیدکننده داخلی و خارجی با بهره‌مندی از راهنمایان چندزبانه، برنامه‌های آموزشی و نمایشگاه‌های موقت، سفری به عمق تاریخ ایران را تجربه می‌کنند.