کوه خواجه سیستان و بلوچستان

روایت کنونی

پیشینه کاوش: نخستین مطالعه‌ی باستان شناختی روشمند در این محل را اورال استین در سال 1915 میلادی انجام رسانید. استین این اثار را بقایای یک معبد بودایی در ایران دانست. پس از او هرتسفلد به مطالعه دقیق این محوطه روی آورد و در سال‌های ۱۹۲۵ و ۱۹۲۹ میلادی از این محل دیدار و آرشیو بزرگی از عکس‌ها و طرح‌ها تهیه کرد. سومین کار و کاوش علمی را در این محل یک هیئت ایتالیایی به سرپرستی جورجیو گولینی در سال ۱۹۶۱ میلادی ترتیب داد که در آن شش لایه از عصر هخامنشی تا دوره ی اسلامی مورد شناسایی قرار گرفت. آخرین کاوش‌ها را در این محل سید محمود موسوی از ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۷ به انجام رسانید که در طی آن شمار بسیار زیادی از نقاشی‌های دیواری پراکنده و در قطعات به نسبت کوچک به دست آمد که گویای موضوعات و یا نقوش خاصی نیستند. توضیح محوطه: کاخ کیانی (کاخ کوه خواجه) احتمالاً متعلق به دوره اشکانی یا اوایل ساسانی است. دارای تالار ستون‌دار، نقاشی‌های دیواری و اتاق‌هایی با تزئینات آیینی. در آن آثاری از نقاشی‌های دیواری با موضوعات اسطوره‌ای و مذهبی یافت شده که نشان‌دهنده اهمیت آن به‌عنوان مرکز آیینی-سیاسی است. معبد یا آتشکده کوه خواجه بنایی مذهبی که برخی پژوهشگران آن را آتشکده زرتشتی می‌دانند دارای اتاق مرکزی با سکوی آتش و تالارهای جانبی برای آیین‌ها. نقاشی‌های دیواری از شاخص‌ترین عناصر هنری کوه خواجه است. این نقاشی‌ها به سبک ایرانی-هندی، با موضوعات اسطوره‌ای، شاهانه و مذهبی هستند و تأثیر عمیقی بر هنر ساسانی گذاشته‌اند. قلعه کافرون یک دژ مستحکم با کاربرد دفاعی، که در ارتفاعات کوه خواجه ساخته شده برخی آن را محل اقامت افراد بلندپایه یا جایگاه نظامی دانسته‌اند.